نهضت قرمطیان

نهضت وسیع ضد فئودالی بدویان قبایل فقیر و روستاییان  و پیشه‌وران سوریه و عراق و بحرین و یمن و خراسان به این نام خوانده می‌شود. شالوده سازمان مخفی قرمطیان (منشاء کلمه «قرمط» درست معلوم نیست) در زمان عصیان زنگیان ریخته شد و شاید با تشکیلات اصناف پیشه‌وران مربوط بوده است.

قرمطیان شعار مساوات اجتماعی (که شامل حال بردگان نمی‌گردید) و اشتراک اموال را علم کرده بودند معتقدات نهضت قرمطیان همان تعلیمات فرقه اسماعیلی بود. قرمطیان برای قرآن معنی باطنی قایل بودند و مراسم مذهب «حقه» اسلام «سنی» را انکار می‌کردند.

قرمطیان پیشوایان اسماعیلی و اخلاف علی(ع) و حضرت فاطمه را بزرگان خویش می‌شمردند.

نام پیشوای کل را هرگز به زبان نمی‌آوردند و توده قرمطیان از نام او بی‌خبر بودند. پیشوا و اطرافیان وی داعیانی به اطراف می‌فرستادند تا به تبلیغ پرداخته مقدمات خروج را فراهم کنند.

نخستین خروج قرمطیان در سال  890م. – 277 ه. در ناحیه واسط عراق وقوع یافت و پیشوای عصیان حمدان قرمط بود. شورشیان متعهد شده بودند خمس درآمد خود را به صندوق مشترک بپردازند. اینان کوشیدند مساوات را در تقسیم محصولات مصرفی برقرار سازند و گستردن سفره اخوت را متداول ساختند.[تا اینجا صفحه  212 کتاب]

در سال 894م. - 281 هـ . قیام قرمطیان در بحرین به وقوع پیوست و در سال 899م. - 286هـ . شهر لحسا را فرا گرفت و این شهر پایتخت دولت جدیدالتاسیس قرمطی در بحرین که بیش از یک قرن و نیم دوام داشت - گشت.

در سال 900م. - 287هـ . زکرویه داعی قرمطی بدویان بیابان سوریه را به قیام دعوت کرد.

نایره عصیان سوریه و بخش سفلای عراق را فراگرفت. در سال 901 میلادی -289 هجری قرمطیان دمشق را محاصره کردند.

لشکریان خلیفه فقط در سال 906م. - 294ه. موفق به فرونشاندن این قیام گشتند. معهذا قرمطیان در برخی نقاط سوریه و فلسطین پایداری کرده در سراسر سده دهم مبارزه را ادامه می‌دادند.

از سال 902م. - 290ه. تا حدود سال 940م. - 329ه. قیامهای قرمطیان در خراسان و آسیای میانه (از آن جمله در سال 907م. - 295 هـ . در هرات و غیره) به وقوع می‌پیوست.

ناصر خسرو شاعر جهانگرد اسماعیلی که در اواسط قرن نهم از شهر لحسا دیدن کرده سازمان اجتماعی را که به احتمال قوی قرمطیان از آغاز قرن دهم در بحرین ایجاد کرده بودند چنین توصیف می ‌کند.

جمعیت اصلی بحرین را کشاورزان آزاد و پیشه‌وران تشکیل می‌دادند. هیچیک از آنان هیچگونه مالیاتی نمی‌پرداخت. هیئتی مرکب از شش ملک و شش تن معاونان ایشان (وزیر) در راس دولت قرار داشت. این دولت را «سی هزار بنده درم خریده زنگی و حبشی بود« و اینان را در اختیار کشاورزان می‌گذاشتند تا در مزارع و بستانها کار کنند.

این تشبتی بود برای احیای برده‌داری به صورت بردگان متعلق به جماعت که از ویژگیهای نخستین سده‌های بعد از میلاد بود. به کشاورزان و پیشه‌وران نیازمند از خزانه عمومی وام می‌دادند.

بیست هزار نفر در ارتش این دولت خدمت می‌کردند. قرمطیان بحرین مسجد نداشتند و نماز نمی‌کردند و روزه نمی‌گرفتند ولی متعرض پیروان ادیان و مذاهب دیگر که در میان ایشان زندگی می‌کردند نمی‌شدند.[تا اینجا صفحه 213کتاب]}1

ارجاعات:

1ـ کتاب:  تاریخ ایران (از دوران باستان تا پایان سده هجدهم میلادی)/ نوشته: ن. و. پیگولوسکایا ـ آ. بو. یاکوبوسکی ـ ای. پ. پطروشفسکی ـ آ. م. بلنیتسکی ـ ل. و. استرویوا/  ترجمه: کریم کشاورز/ انتشارات پیام/ تهران، چاپ سوم ، 1353/ صفحات 212و213