مفسران، محدثان، مجتهدان، حنفی، حنبلی، شافعی، مالکی

[پس از رحلت حضرت ختمی مرتبت(ص)، مسلمانان برای شناختن حلال و حرام، و یافتن حق و باطل احکام، و دانستن موضوعات دین جز مراجعه به قرآن و روایات منقول از پیغمبر اسلام چاره‌ای نداشتند. اما چون به معانی قرآن واقف نبودند و به احادیث آگاهی نداشتند ناچار برای حل مشکل، به کسانی  مراجعه می‌کردند که مدعی علم قرآن بودند، (مفسران)، یا حدیثی را شخصاً یا بواسطه شنیده بودند، (محدثان). پس، در حقیقت نظر مفسران و محدثان، فتوای روز بود.

 اما به مرور زمان دو مشکل روی داد: اول آنکه به دلایل گوناگون که شرح جداگانه لازم دارد، احادیث متضاد و متخالفی به رسول اکرم(ص) نسبت داده شد و جماعتی اهل وضع حدیث پدید آمدند؛ نیز در تفسیر معانی قرآن اختلاف نظرها پیدا شد؛ مشکل دوم اینکه در بسیاری از موارد، قرآن و منطوق ظاهری حدیث، برای استفاده‌ی حکم مورد نظر کفایت نداشت. این دو نکته (برای کسانی که از اهل بیت وحی دستور نمی گرفتند) ایجاب کرد که گروهی پدید آیند و در احادیث متضاد تأمل کنند و حدیث متقن‌تر را بعلت مرجحات سند، اثبات نمایند حتی در موارد لازم، به کمک قیاس فتوا دهند. کم‌کم در پی محدثان، مجتهدان پدید آمدند و عهده‌دار قضا و فتوی شدند. رفته رفته مشکلاتی که موجد طبقه‌ی مجتهدان شده بود مشکلی دیگر بوجود آورد و آن تناقض آراء مدعیان فقه و اجتهاد بود بطوری که بنیان قانون و قضا، دستخوش تزلزل قرار گرفت. اگر کاری ناپسند به کسی اعتراض می‌شد رأی یکی از مدعیان اجتهاد را مستند عمل خویش نشان می‌داد. این مشکل بزرگ، مدیران جامعه‌ی اسلامی را بر آن داشت تا چاره‌ای بیندیشند و به قوانین خصوصی و اجتماعی تمشیتی دهند. پس از مشاوره‌ها و توجه به مسایل اساسی روز، حکم دربار خلیفه عباسی چنین صادر شد که چون از زمان حضرت رسول(ص) چند قرن گذشته و در منقولات و آراء، اختلافات فراوان پدید آمده است، پس، امکان اجتهاد در فقه باقی نمانده است، و هیچکس حق اجتهاد ندارد بلکه باید قضات و مفتیان، و بالطبع مسلمانان، از یکی از چهار فقیه (ابوحنفیه، احمدبن‌حنبل، مالک، شافعی) تبعیت کنند. هر چند هر یک از آنان نیز در موضوع واحد دارای آراء متناقض بودند و آن آراء در کتب ثبت است، مع‌ذلک به این ترتیب از بی‌نظمی قانون تا حدی جلوگیری بعمل آمد.]1

ارجاعات:

1ـ کتاب: تاریخ فلسفه‌ی اسلامی از آغاز تا درگذشت ابن‌رشد (595 هجری‌؛ 1198 میلادی)، جلد اول/ نوشته: هانری کوربن/ با همکاری: سید حسین نصر و عثمان یحیی/ ترجمه: دکتر اسدالله مبشری/ انتشارات امیرکبیر/ تهران 1389/ چاپ پنجم/ بخش حواشی، ص 346

جوامع حدیثی اهل‌سنت و شیعه

{به سبب رفع نیازمندی‌های فکری و عقیدتی و هم چنین بر طرف شدن موانع، موج گرایش به حدیث در قرن دوم به اوج خود رسید و به دنبال  آن بسیاری از احادیث پراکنده گردآوری شد و سپس جمعی از عالمان با همت، به تدوین آن پرداختند که در میان اهل‌سنت و شیعه مجامع حدیثی بزرگی را به وجود آوردند، این مجموع‌های ارزشمند، در طول تاریخ، مدار استنباط احکام و مرجع سودمندی برای فقیهان بوده است که ما در این جا فهرست وار به آنها اشاره می‌کنیم:

مجامع حدیثی اهل‌سنت:

مجامع حدیثی اهل‌سنت به «صحاح سته» یا صحیح‌های شش‌گانه معروف است که عبارتند از:

۱ـ صحیح بخاری، تألیف محمد بن اسماعیل بخاری(م۲۵۶هـ)

۲ـ صحیح مسلم، تالیف ابوالحسن (ابوالحسین) مسلم بن حجاج(م۲۶۱هـ)

۳ـ سنن ابن ماجه، تالیف محمد بن یزید بن ماجه ربعی قزوینی(م۲۷۳هـ) [تا اینجا صفحه ۵۹ کتاب]

۴ـ جامع ترمذی، تالیف محمد بن عیسی ترمذی(م۲۷۹هـ)

۵ـ سنن ابی داود، تالیف سلیمان بن اشعث( م۲۷۵هـ)

۶ـ سنن نسایی، تالیف احمد بن علی بن شعیب نسایی نیشابوری(۳۰۳هـ)

برخی از علمای اهل‌سنت، «الموطأ فی الحدیث »تألیف مالک بن انس، موسس مذهب مالکی و متوفای سال ۱۷۹ هجری قمری، که مشتمل بر یک هزار و هفتصد حدیث می‌باشد و هم چنین «مسند» احمد بن حنبل موسس مذهب حنبلی، متوفا ۲۴۱ هجری را که حاوی بیش از سه هزار حدیث است جزء مجامع حدیثی بر شمرده‌اند.

جوامع حدیثی شیعه

 شیعه نیز دارای هشت مجموعه حدیثی معتبر است که مرجع استنباط احکام شرعی برای فقها و علما می‌باشد:

۱ـ «کافی»    تالیف ثقة الاسلام ابو جعفر محمد بن یعقوب کلینی متوفای ۳۲۹ هجری قمری؛ در کتاب کافی ۱۶۱۹۹ حدیث گردآوری شده است.

۲ـ «من لا یحضره الفقیه»، تالیف ابو جعفر محمد بن علی بن بابویه قمی معروف به «شیخ صدوق» متوفای ۳۸۱ هجری قمری مشتمل بر ۹۰۴۴ حدیث است. کتاب «من لا یحضره الفقیه» که به معنای «خود آموز فقه» می‌باشد از کتاب «من لایحضره الطبیب» محمد زکریای رازی اقتباس کرده است به معنای «خود آموز طب» می‌باشد.

۳ـ «تهذیب الاحکام»، تالیف ابوجعفر محمد بن حسن طوسی معروف به «شیخ طوسی» و یا «شیخ الطائفه» متوفای ۴۶۰ هجری، مشتمل بر ۱۳۵۰ حدیث است.

۴ـ «استبصار»، تالیف ابو جعفر محمد بن حسن طوسی است که ۵۵۱۱ حدیث را در آن گردآورده است.

چهار کتاب نام برده در شیعه به نام «کتب اربعه» معروف است و معتبرترین کتاب‌های حدیثی شیعه به شمار می‌رود. مؤلفان آنها که هر سه نام «محمد» دارند و کنیهٔ هر سه شان «ابو جعفر» است به «محمدین ثلٰثهٔ متقدم» [تا اینجا صفحه ۶۰ کتاب] معروفند.

۵ـ «وافی»، تالیف محمد بن مرتضی، معروف به ملا محسن فیض کاشانی، متوفای ۱۱۹۱ هجری قمری است. کتاب وافی، جامع «کتب اربعه» با حذف مکررات است. حکیم و عارف فرزانه، ملا محسن فیض کاشانی در حدود دویست تالیف در رشته‌های مختلف دارد.

۶ـ «بحارالانوار»، تالیف علامه محمد باقر ابن تقی مجلسی، متوفای ۱۱۱۱ هجری قمری است. کتاب بحارالانوار به عنوان دایرة المعارف حدیث شیعه به شمار می‌آید. علامه مجلسی که از لحاظ علمی جامع معقول و منقول است، امامت جمعه، جماعت و منصب شیخ الاسلامی دوره صفویان را پس از مرگ پدرش بر عهده داشت.

۷ـ «وسائل الشیعه»، تالیف شیخ محمد بن حسن حر عاملی مشغری معروف به شیخ حر عاملی، متوفای ۱۱۰۴ هجری قمری است. این اثر شامل ۳۵۸۵۰ حدیث می‌باشد که متناسب با مسایل و تربیت فقهی از «طهارت» تا «دیات» تنظیم گشته است.

نویسندگان این سه کتاب (وافی، بحار، وسائل) که آنها نیز مانند پیشینیان خود نام «محمد» دارند به «محمدین تلٰثه متأخر» معروفند. 

۸ـ «مستدرک الوسائل»، تالیف حاج میرزا حسین نوری مازندرانی، متوفای ۱۳۲۰ هجری قمری است. علامه نوری اخبار و احادیث و آثاری را که در دسترسِ «شیخ عاملی» صاحب کتاب «وسائل الشیعه» نبوده و یا در کتابش نیاورده است، به ترتیب ابواب «وسائل» گردآوردی نموده و در مجموعه‌ای با نام «مستدرک الوسایل» به جامعه علمی ارایه داد. کتاب «مستدرک» شامل ۲۳۰۰۰ حدیث می‌باشد.}1

ارجاعات:

1ـ کتاب: تأملات فرهنگی/ تألیف: حجت الاسلام سید رضا تقوی دامغانی/ ناشر: انتشارات نخیل، تهران/ چاپ سوم، تیر۱۳۸۵/ صص ۵۹،۶۰،۶۱