نبوت، رسالت، ولایت

[قسمتی از شرح بر یکی از ابیات «گلشن راز»*را به قلم محمد بن یحیی لاهیجی که مشتمل بر مطالب متن است در اینجا می‌آوریم:

نبی چون آفتاب آمد، ولی ماه / مقابل گردد اندرلی مع الله

نبوت، واسطه و برزخ است میان ولایت و رسالت چون نبوت اخبار است از حقایق الهیه، یعنی معرفت بر ذات و صفات و اسماء و احکام الهی، و این اخبار دو قسم است یکی از معرفت ذات و صفات و اسماء، و این مخصوص ولایت است خواه از نبی به ظهور آید خواه از ولی؛ دویم جمع آن اخبار است با تبلیغ احکام شرعیه و تأدیب به اخلاق و تعلیم حکن و قیام به سیاست، و این، مخصوص به رسالت است و این را نبوت تشریعی می‌نامند و اول را نبوت تفریعی؛ و نبوت تشریعی مختتم به حضرت رسالت گشته فاما تفریعی که لازم ولایت است؛ باقی است؛ و ولایت اعم از نبوت و رسالت است و نبوت  اعم از رسالت، و اخص از ولایت است زیرا هر رسولی که هست البته نبی است و هر نبی، ولی است و لازم نیست که هر ولی نبی باشد و هر نبی نیز رسول باشد. شیخ محی‌الدین اعرابی در بیان این معنی‌، در فص عزیز می‌فرماید:

«واعلم ان‌الولایه هی الفلک المحیط العام و لهذا لم تنقطع ولها الانباء الغام. اما نبوة التشریع و الرساله فمنقطعة و فی محمد(ص) قد انقطعت و لا نبی بعده مشرعاً او متشرعا، له لا رسول دهر المشرع»

در شرح فوق و شروحی از این دست اصطلاح «نبوة التشریع» و «نبوة التفریع» گفته شده است.]1

................................................................

*بر«گلشن راز» اثر مهم و معروف شیخ شبستری شرحهای بسیار نوشته‌اند مبسوطترین شرح از شمس‌الدین گیلانی است که مؤلف «مفاتیح‌الاعجاز» می‌باشد. بنا به گفته‌ی «ریاض‌العارفین»هدایت، مدت شانزده سال ملازم خدمت و معتکف خانقاه و مجلس درس و ارشاد سید‌نوربخش بوده‌است. با شیخ عبدالرحمن جامی صوفی معروف، همزمان بوده و شیخ جام، وی را ستوده است. آثار منظوم او مثنوی در بحر رمل موسوم به «ابرارالشهود» و دیوان اشعاری مشتمل بر قریب به پنجهزار بیت است. وفاتش در شهر شیراز، مرقدش نیز در‌ آن شهرستان است.

دیگر از مفسران «گلشن راز» محمد بن یحیی لاهیجی از معاریف عرفا و متصوفه‌ی نیمه‌ی دویم قرن نهم هجری می‌باشد که در سال 877 هجری نوشتن «شرح گلشن راز» را به‌پایان رسانید. او از مشایخ سلسله‌ی نوربخشی و خلیفه‌ی اوست که قاضی نورالله در مجالس المؤمنین او را اکمل خلفای سید محمد نوربخش دانسته است. شرح مذکور در پنجم فروردین ماه سال 1337 در  چاپخانه‌ی حیدری تهران از طرف کیوان سمیعی به‌چاپ رسیده است.

اما عبدالرزاق لاهیجی حکیم و متکلم و شاعر بوده و به سال 1051 هجری در گذشته است و آثار او « شرح تجرید» در علم کلام و «گوهر مراد» که فارسی کلام است و «سرمایه‌ی ایمان» منتخب گوهر مراد و «شوارق و کلمات الطیبه» در محاکمه بین میرداماد و ملاصدرا در مورد اصالت وجود یا ماهیت، و حواشی بر حاشیه‌ی شمس الدین خضری که از حکما و متألهان بوده و حواشی بر شرح اشارات خاجه، و دیوان شعر می‌باشد. او از طرف ملاصدرا پدرزن خود، ملقب به «فیاض» شد(کتاب: تاریخ فلسفه‌ی اسلامی از آغاز تا درگذشت ابن‌رشد (595 هجری‌؛ 1198 میلادی)، جلد اول/ نوشته: هانری کوربن/ با همکاری: سید حسین نصر و عثمان یحیی/ ترجمه: دکتر اسدالله مبشری/ انتشارات امیرکبیر/ تهران 1389/ چاپ پنجم/ ص‌340و341).

1ـ کتاب: تاریخ فلسفه‌ی اسلامی از آغاز تا درگذشت ابن‌رشد (595 هجری‌؛ 1198 میلادی)، جلد اول/ نوشته: هانری کوربن/ با همکاری: سید حسین نصر و عثمان یحیی/ ترجمه: دکتر اسدالله مبشری/ انتشارات امیرکبیر/ تهران 1389/ چاپ پنجم/ بخش حواشی، ص 337