اختلاف مبنایی و اختلاف بنایی یعنی چه؟

[«اختلاف مبنایی» از اختلاف فرهنگ و جهان بینی انسانها ناشی می‌شود. کسانی که معتقدند هدف از زندگی، بهره‌برداری بیش‌تر از لذات دنیوی است و بعد از این، حساب و کتابی در کار نیست، این افراد برای آزادی هیچ قید و بندی قائل نمی‌شوند مگر آنچه که زمینه التذاذات بیشتر افراد و جامعه را خدشه‌دار کند؛ یعنی حدّ آزادی این است که مانع آزادی افراد دیگر و جامعه بشود. اما کسانی که به دنیایی دیگر و قیامت معتقد باشند و لذات روحانی و معنوی را هم علاوه بر لذات دنیوی و بالاتر از آنها قبول دارند و می‌گویند رفتار انسان در سعادت و شقاوت ابدی او تأثیر دارد، این عده ناچار می‌پذیرند که آزادی تا آنجایی مطلوب و مجاز است که به سعادت ابدی انسانها لطمه نزند.

تا این اختلافات مبنایی بر سر خدا و قیامت و سعادت واقعی بشر و عوالم وجود حل نشود، قهراً نمی‌توان به نتیجه مشترکی رسید و راه ما با مخالفین کاملاً از هم جدا می‌شود و در دو طرف متقابل قرار می‌گیریم.

اما «اختلاف بنایی»، منظور اختلافی است که بعد از اتفاق بر سر وجود خدا و قیامت و دین و حساب و کتاب بر سر این مطلب وجود دارد که چه چیزهایی موجب تأمین مصالح جامعه و چه چیزهایی موجب ایجاد و گسترش مفاسد در جامعه می‌شود.

کسانی می‌گویند ما اعتقادات مسلّم اسلامی را قبول داریم اما در شرایط کنونی و در عصر مدرنیته و پُست مدرنیته اگر آزادی بیان و قلم نباشد، انسان‌ها کاملاً رشد نمی‌کنند، مسایل سیاسی و اجتماعی و عقیدتی بخوبی بررسی نمی‌شود. نقاط ضعف و قوت نظریات روشن نمی‌شود. باید آزادی بیان و مطبوعات، وسیع و کم قید و شرط باشد باشد یا بی‌حد و مرز باشد تا انسانها به رشد و انتخاب بهتر برسند.

در مقابل کسان دیگر معتقدند: افراد جامعه دو دسته‌اند: برخی در مقابل شبهات و مطالب انحرافی و خلاف دین و مصالح واقعی بشر، واکسینه و بیمه شده‌اند و لذا تحت تأثیر مفاسد واقع نمی‌شوند. برای اینگونه افراد شنیدن و خواندن سخنان مخالفین اشکالی ندارد بلکه در مواردی و برای عده ای لازم و واجب است.

دسته دوم که اکثریت جامعه را تشکیل می‌دهند، کسانی هستند که در همین شرایط کنونی اگر شبهات و مسایل انحرافی و گاه کفرآمیز با لحن و کیفیت خاصی ایراد شود، اگر از زبان افراد خاص اظهار شود، تحت تأثیر قرار می‌گیرند؛ خصوصاً اگر شبهه براحتی قابل فهمیدن باشد و جواب شبهه هم در همان سخنرانی یا مقاله یا کتاب... سریعاً و بخوبی داده نشود. پس مصلحت جامعه ایجاب می‌کند که آزادی بیان و قلم محدودتر شود بگونه‌ای که منجر به انحراف فکری و اخلاقی افراد جامعه نشود. این اختلاف در بنا و در مصداق و تشخیص شرایط جامعه و افراد است.

اختلافات مبنایی بدون حل مسایل اساسی جهان‌بینی و دین قابل رفع نیست. اما اختلافات بنایی با بحث و تفاهم و دقت در مبانی قابل حلّ است] 1.

ارجاعات:

1 ـ   کتاب:  «مشکات» پرسش‌ها و پاسخ‌ها، جلد های اول تا پنجم / مولف: آیت‌الله محمد تقی مصباح یزدی/ ناشر: انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)/  چاپ نگارش/ چاپ سوم ، بهار 1388 /صفحات 243 ، 244