تعریف، نقش و اهمیت فرهنگ

{«فرهنگ» از لحاظ لغوی به معنای بالا، جلو، شکوه، جلال و بیرون کشیدن است، و به مفاهیمی چون ادب، معرفت، خرد، آداب و رسوم، دانش، آموزش و پرورش نیز اطلاق می‌شود.

دانشمندان برای «فرهنگ» تعاریف مختلف و متعددی را ارایه داده‌اند تا جایی که «کروبر» انسان‌شناس آمریکایی، در کتاب‌«فرهنگ: مروری بر مفاهیم و تعریف‌ها»، یکصد و شصت و چهار تعریف را از این مفهوم درج کرده است.(نامه پژوهش، ج۲ و ۳، جمعی از نویسندگان، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ص۹۳)

یکی از اولین تعریف‌های تقریباً جامع  در سال ۱۸۷۱ توسط  «تایلور» ارایه شده است. این مردم‌شناس انگلیسی اعتقاد داشت که «فرهنگ» عبارتست از مجموعه پیچیده‌ای از علوم، دانش‌ها، هنرها، افکار و اعتقادات، قوانین و [تا اینجا صفحه ۷۴ کتاب] مقررات، آداب و رسوم و سنت‌ها به طور خلاصه کلیه آموخته‌ها و عاداتی که یک انسان به عنوان عناصر جامعه اخذ می‌کند.(مقدمات جامعه شناسی، ص۹۹)

«فرهنگ به معنای خاص، به سرمایه معنوی یک قوم گفته می‌شود و این همه آثار ادبی و هنری و فکری را در بر می‌گیرد؛ همه آن چه از درون او سرچشمه گرفته و در برون، تجلی خود را در سازندگی یافته است. این سازندگی، اگر بیشتر متوجه برآوردن نیازهای مادی و جسمانی اجتماع باشد، نام «تمدن» به خود می‌گیرد و اگر بیشتر ناظر به اقناع نیازهای معنوی و غیر‌انتفاعی و غیر‌قابل تقویم او، نام «فرهنگ»، ولی غالباً این دو با هم پیوستگی می‌یابند».

فرهنگ مجموعه‌ای از بینش‌ها، باورها، گرایش‌ها و رفتارهای مادی و معنوی افراد یک جامعه است که از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود.

براساس تعاریف مختلفی که از فرهنگ شده است می‌توان سه ویژگی مهم را در فرهنگ لحاظ کرد:

۱ـ مشترک بودن؛

۲ـ اکتسابی بودن؛

۳ـ قابلیت برای انتقال.

فرهنگ در زندگی انسان چنان اهمیتی دارد که برخی از اندیشوران انسان را در میان موجودات زنده به «موجود فرهنگی» تعریف کرده‌اند و کمتر مقوله‌ای است که قدرت فرهنگ را در اثرگذاری و ایجاد تحول داشته باشد، زیرا مایه‌های فرهنگی را در درون هر کس بریزند رفتارهای او را تغییر خواهد داد.

امام خمینی (ره) در مورد نقش و اهمیت فرهنگ فرموده است:

«بی‌شک بالاترین و والاترین عنصری که در موجودیت هر جامعه دخالت اساسی دارد فرهنگ آن جامعه است. اساساً فرهنگ هر جامعه، هویت و موجودیت آن جامعه را نشان می‌دهد».

رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آیت‌الله خامنه‌ای نیز فرهنگ و هویت فرهنگی را اساس پیشرفت و موجودیت ملت‌ها می‌داند و می‌فرماید:

«فرهنگ، مایه اصلی هویت ملت‌هاست. فرهنگ یک ملت است که [تا اینجا صفحه ۷۵ کتاب] می‌تواند آن ملت را پیشرفته، عزیز، توانا، عالم، فناور، نوآور و دارای آبروی جهانی کند. اگر فرهنگ کشوری دچار انحطاط شد و یک کشور، هویت فرهنگی خود را از دست داد، حتی پیشرفت‌هایی که دیگران به آن کشور تزریق می‌کنند، نخواهد توانست آن کشور را از جایگاه شایسته‌ای در مجموعه بشریت برخوردار کند و منافع آن ملت را حفظ کند. اگر در جایی فرهنگ ملی و بومی به خاطر کهن سال بودن، ریشه‌دار بودن و برجسته بودن، مضمحل نشد و از بین نرفت، استعمارگرها و اشغالگرها نتوانسته‌اند مدت زیادی از آن جا، منافع خودشان را تأمین کنند و ناچار شدند که آن منطقه را رها کنند.«(گام بلند به سوی دولت اسلامی، رهنمودهای مقام معظم رهبری، گردآورنده: ابراهیم ابراهیمی، ویژه نهمین انتخابات ریاست جمهوری، ناشر: صادق آل محمد، ص ۹۲)}1

ارجاعات:

1ـ کتاب: تأملات فرهنگی/ مولف: حجت الاسلام سید رضا تقوی/ ناشر: انتشارات نخیل، تهران/ چاپ سوم، تیر۱۳۸۵/ صص ۷۴ و ۷۵ و ۷۶