دَوَران امر میان همه یا هیچ؟! نقد فلسفه اخلاق «کانت» توسط آقای آیت‌الله مصباح یزدی

[بعضی از مکاتب سیاسی یا حقوقی یا اخلاقی و... هستند که نظرات آنها دایر میان همه یا هیچ است؛ بدین معنا که اگر همه شرایط مورد نظر آنها در موردی جمع شد، نتیجه به دست می‌آید، ولی اگر کمتر از همه شرایط فراهم، دیگر هیچ نتیجه‌ای به بار نمی‌نشیند. به عبارت دیگر: یا همه شرایط حصول نتیجه را شاهدیم و یا کمتر از همه شرایط هیچ نتیجه‌ای را به دست نمی‌آوریم.

برای روشنتر شدن این ادعا به مثالی از فلسفه اخلاق «کانت» توجه فرمایید: او معتقد است اگر کسی در کاری هیچ انگیزه و نیّتی جز اطاعت امر عقل و وجدان نداشت،کارش دارای ارزش اخلاقی خواهد بود، ولی اگر در کنار انگیزه اطاعت از فرمان عقل، مثلاً علاقه به نتیجه کار هم در او وجود داشت، دیگر هیچ ارزش اخلاقی بر کار او مترتب نیست. در مکاتب سیاسی و یا حقوقی نیز از این گونه نظرات وجود دارد که امر انسان را دایر میان همه یا هیچ می‌دانند.

ولی باید گفت: این نظرات غیر واقع بینانه است و از آن رو که اسلام در همه زمینه‌ها، احکام و ارزشهایی واقع‌بینانه مطرح کرده است، نظرات آن دارای مراتب و درجاتی است. اسلام نمی‌گوید اگر در مسأله‌ای نتیجه ایده‌آل و صد در صد میسّر نشد، دیگر هیچ، بلکه می‌گوید: درجه پایین‌تر را انجام دهید. برای پی بردن به درستی این ادعا می‌توان اندک توجهی به مباحث فقهی کرد، که در آنها بدلهای متعدد در یک امر پیش روی مکلف است. حالتهای متفاوت برای انجام نماز در موقعیتهای مختلف نمونه‌ای از این مدعا است. حتی در مهمترین مسأله دینی یعنی ایمان هم مراتب وجود دارد]1.

ارجاعات:

 1ـ کتاب  «مشکات» پرسش‌ها و پاسخ‌ها، جلدهای اول تا پنجم / مولف: آیت‌الله محمدتقی مصباح یزدی/ ناشر: انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)/چاپ نگارش/ چاپ سوم ، بهار 1388/ صفحات 96 ، 97