اشاعه فرهنگی   cultural diffusion  

[معمولا به تاثیر فرهنگ‌ها بر یکدیگر اگر در زمان‌های گذشته باشد، «اشاعه فرهنگی» می‌گویند.

بنا به اظهارنظر اندیشمندانه انسان شناسانه فرهنگ واگیردار است. از آن جا که فرهنگ‌ها همیشه با یکدیگر در ارتباط بوده‌اند، اشاعه فرهنگی نیز به طور مداوم در طول تاریخ رخ داده است. و این پدیده تا کنون ادامه دارد. بدین معنا که سنت‌ها، اعتقادات، روشها، قصه‌های عامیانه، ابزار و امور زینتی و غیره ممکن است از جامعه یا فرهنگی به سایر جوامع اشاعه یابد و در آن رواج پیدا کند. برای حصول به این معنی، یک رگه فرهنگی باید بتواند راه حل بهتری برای حل مسائل و دست یافتن به ابزار بهتر ارائه دهد و یا نیرویی برای اشاعه خود همراه داشته باشد تا توسط گروهی از مردم مورد توجه قرار گرفته و پذیرفته شود. (رگه‌های فرهنگی   cultural trvaits    عموماً به عنوان واحدهای تشکیل دهنده فرهنگ شناخته می‌شوند. یک رگه فرهنگی ممکن است به صورت شی ء، نحوه انجام کار، یک باور یا نوعی از توجه باشد. در چارچوب فرهنگ، هر رگه‌ای با رگه‌های دیگر پیوند دارند، و به مجموعه منتخب قابل تشخیص از رگه های فرهنگی «مجموعه فرهنگی» گفته می‌شود).

این که  یک نظام فرهنگی ـ اجتماعی به علت موانع طبیعی همچون صحراها، سلسله کوه‌ها و آبگیرها تا چه حد دور افتاده است، تاثیر بسیاری در سرعت اشاعه و پراکنش داشته‌های فرهنگی دارد. در طول تاریخ و در کلیه مکانها، اشاعه فرهنگ تحت تأثیر دو عامل «تمایل» و «ارتباط» بوده است  (داریوش آشوری، تعریف‌ها و مفهوم فرهنگ، نشر آگه ، تهران 1380 ، صص 96 ـ 97).

به طور کلی می‌توان اشاعه فرهنگی را به سه دسته تقسیم کرد:

1-اشاعه مستقیم  direct diffusion : زمانی که دو فرهنگ در قرابت و مجاورت یکدیگر قرار می‌گیرند، مانند ازدواج، تجارت (گاهی اوقات دوران جنگ را هم می‌توان در این تقسیم‌بندی قرار داد). یک مثال برای این نوع اشاعه، میان مردم ایالات متحده و کانادا (در نقطه مرز مشترک) ملموس است. مردمی که در مرزهای این دو کشور زندگی می‌کنند، هم هاکی بازی می‌کنند و هم بیسبال. اولی بازی‌ای است که در کانادا به وجود آمده و دومی در فرهنگ امریکایی جای دارد. این نوع از اشاعه  فرهنگی در گذشته بسیار رایج بود.

2- اشاعه اجباری   forced diffusion: زمانی رخ می‌دهد که یک فرهنگ، فرهنگی دیگر را مطیع خود سازد (غلبه  enslave یا انقیاد  conquer) و آداب و رسوم خود را به فرهنگ مغلوب تحمیل نماید.

3- اشاعه غیر مستقیم indirect diffusion : امروزه اشاعه غیرمستقیم به دلیل وجود رسانه‌های جمعی و اینترنت بسیار رایج است.

اشاعه فرهنگی می‌تواند آثار مثبت یا منفی متعددی در یک نظام فرهنگی از خود به جا گذارد(cultural_ diffusion http//Wikipedia.org/wiki/ ).

«رالف لینتون» در این باره می‌نویسد: «رشد نسبتا سریع کل فرهنگ بشری، به سبب توانایی همه جوامع در وام گرفتن عناصر فرهنگی از فرهنگهای دیگر و انضمام آنها به فرهنگ خود بوده است.»

«رالف لینتون» آثار اشاعه فرهنگی را در زندگی یک مرد غربی به خوبی نشان داده است: «این مرد صبح از تختخوابی بر می‌خیزد که طرح آن از آسیای نزدیک آمده و در شمال اروپا تغییر شکل یافته است، تخت خود را با رو تختی‌ای می‌پوشاند که یا از پنبه است که نخستین بار در هندوستان کاشته شده، یا از کتان که در آسیای نزدیک کشت آن شروع گشته یا از ابریشم که در چین به عمل آمده است. تمام این عناصر به صورت نخ درآمده و بافته شده‌اند که این کار نیز اولین بار در خاور نزدیک اختراع شده است. او سپس پیژامه خود را در می‌آورد که اختراع هندی‌هاست و دست و صورت خود را با صابونی که اختراع گل‌هاست می‌شوید و با وسیله‌ای صورت خود را اصلاح می‌کند که مربوط به مصر یا سومر است. قبل از خوردن صبحانه از پنجره به بیرون نگاه می‌کند که شیشه‌اش در مصر اختراع شده، اگر هوا بارانی باشد، چتری را بر می‌دارد که اختراع آن مربوط به جنوب شرقی آسیاست. او در سر راه روزنامه‌ای می‌خرد و برای آن سکه‌ای می‌دهد که اختراع لودیه ی باستان است ... بشقاب او نوعی سفال است که در چین اختراع شده، کارد او از استیل است که نخستین بار در جنوب هندوستان ساخته شده و در هنگام کشیدن سیگار که خود عادتی سرخپوستی است، اخبار روزانه را می‌خواند که سامی‌های قدیم با موادی که در چین ساخته می‌شد و بعدها در آلمان تغییر شکل یافت، آن را به وجود آوردند.» (پژوهشنامه رسانه؛ فرهنگ و سیاست، رسانه‌ها و تغییرات فرهنگی، شهناز هاشمی، معاونت پژوهش‌های فرهنگی و اجتماعی مرکز تحقیقات استراتزیک مجمع تشخیص مصلحت نظام، آذر 1385 ، ص 123).

به عقیده وی، از آثار منفی عناصر وام گرفته شده می‌توان به از بین رفتن عناصر فرهنگی مفید و از هم پاشیده شدن مجموعه‌های فرهنگی اشاره کرد واین  به نوع عناصر پذیرفته شده بستگی دارد. در نهایت این که، باید در پذیرفتن عناصر فرهنگی دقت بسیار کرد(http//www.mim.gov.ir/article/f8-5.asp ).

علامه جعفری در باب اشاعه فرهنگی معتقد است: «انتقال فرهنگ مفید و سازنده عبارت است از انتقال حقایق و واقعیات مربوط به ضرورت‌ها، زیبایی‌ها و دیگر شیوه‌های شایسته حیات معقول انسان‌ها. نه تنها شایسته است که همگان در انتقال آنها برای اقوام و ملل تلاش کنند، بلکه از دیدگاه اسلام این یک تکلیف مذهبی برای هر فرد و گروهی است که توانایی انجام آن را دارند. به شرطی که انتقال عناصر مفید فرهنگی با هدف سوداگری اقتصادی، سیاسی یا سلطه‌گری و کوشش در جهت ترویج بی‌فکری نسبت به مسائل اجتماعی، نفی آزادی و سلب کرامت انسانها نباشد و این امر مستلزم درایت و تیز بینی فرهنگ وام گیرنده می‌باشد که نباید فرهنگ وارد شده از اقوام و ملل دیگر را بدون تحقیق و تصفیه و تنها از روی تقلید بپذیرد.» (محمد تقی جعفری تبریزی، فرهنگ پسرو فرهنگ پیشرو، تهران، موسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری ، 1379 ، ص 213 )]1 .

ارجاعات:

1 ـ کتاب «مفاهیم و نظریه های فرهنگی»/ نویسنده: سید رضا صالحی امیری/ انتشارات ققنوس/ چاپ اول 1386 / صفحات 43 تا 46