حکمت صلوات بر پیامبر و چگونگی آن

{إنَّ اللهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا ایُّهَا الَّذِینَ آمَنوا صَلُّوا عَلَیهِ وَ سَلَّمُوا تَسلِیماً(احزاب/56)

همانا خداوند و فرشتگان او بر پیامبر درود می‌فرستند. ای کسانی که ایمان آورده‌اید! شما (نیز) بر او درود فرستید و به او سلام کنید، سلامی همراه با تسلیم.

سلام و درود بر پیامبر(ص):

پس از بیان عظمت مقام رسول اکرم(ص)، اکنون از مؤمنان می‌خواهد که بر او صلوات فرستند و تسلیم فرمانروایی او باشند. بنابراین، محیط اجتماعی کمال نمی‌یابد مگر از خلال صلوات بر محمد(ص) [و آل او] و تسلیم در برابر او... .

اصل معنی صلاة تعطیف و مهربانی است، اما صلوات بر پیامب، دعاء به درگاه خداوند است تا بر او رحمت فرستد و درجاتش را فرا برد و به مقام محمود رساند؛ مقامی که به او وعده داده شده است. درود خدا بر پیامبرش به معنی استجابت دعاست در حق او و به سبب او، و صلوات ملائکه بر پیامبر(ص) به معنی دعا کردن در حق اوست نزد پروردگارشان و تأیید پیروان او.

اما صلوات مؤمنان بر محمد(ص) به معنی دعا در حق اوست و تقرب به مقام ارجمند او. [تا اینجا ص 183 کتاب]

حکمت صلوات

از جمله حکمتهای صلوات مؤمنان بر پیامبر(ص) می‌توان موارد زیر را بر شمرد:

اول: تصحیح عقیده مسلمان است که واجب است مسلمان از پیامبرش به هنگام بردن نامش تجلیل کند، اما نه مستقیماً، بلکه از خدا بخواهد که بر او درود فرستد. در این صورت، مسلمان پای از جاده توحید بیرون ننهد و در همان وقت علاقه و ارتباطش به پیامبر وسیله تقرب او گردد.

دوم: اینکه وظیفه و قدردانی ماست در برابر پیامبری که خود را به خاطر بشریت به رنج افکنده و در تبلیغ دینش و هدایت مردم تحمل آزار فراوان نموده است.

سوم: سود صلواتی که بر پیامبر(ص) می‌فرستیم به خود ما بر می‌گردد، زیرا دعا در حق مؤمن سودش به دعا کننده هم می‌رسد. از امام صادق(ع) روایت شده که: «دعای مسلمان به برادرش سبب افزون شدن رزق دعا کننده می‌شود و بلاء را از او دور می‌گرداند و خدا او را می‌گوید که همان دعا در حق خودت هم باشد.» (بحارالانوار، ج93، ص388) بنابراین، وقتی از خدا می‌خواهیم درجه پیامبر را بالا برد سبب می‌شود که درجه ما نیز که از پیروان او هستیم بالا رود. در حدیثی از حضرت رسول(ص) آمده است که:

«هر کس بر من صلوات فرستد خدا و فرشتگانش بر او صلوات می‌فرستند حال هر کس خواهد کمتر فرستد و هر که خواهد بیشتر» (البصائر، ج32، ص628)

پیامبر پیشوای ماست در دنیا و آخرت، و هر چه درجه و مقامش بالاتر شود درجات مؤمنان نیز فراتر خواهد رفت. امام صادق(ع) می‌فرماید:

«مردی نزد پیامبر آمد و گفت: یا رسول‌الله صلواتم را بر تو تقدیم می‌دارم ... حضرت فرمود اینکه برای هزینه دنیا و آخرتت کافی است.» (البصائر، ج32، ص628)[تا اینجا ص 184 کتاب]

و در روایت دیگر آمده است که:

«روزی رسول‌الله آمد در حالی که شادمانی در چهره‌اش نمودار بود. سپس گفت که جبرئیل نزد او آمده و گفته است یا محمد آیا راضی می‌شوی که اگر یکی از افراد امت تو بر تو یک‌بار صلوات فرستد، من ده‌بار بر او صلوات فرستم و اگر یک‌بار بر تو سلام کند من ده‌بار بر او سلام کنم؟»(البصائر، ج32، ص628)

چهارم: صلوات بر محمد و آل او از وسایل استجابت دعاست.

رسول اکرم(ص) فرمود: «صلوات شما بر من اجابت دعای شما و زکات اعمال شماست.»

و امام علی(ع) فرمود: «دعا همچنان در پرده حجاب است تا دعا کننده بر محمد و آل محمد صلوات فرستد».

امام صادق(ع) نیز می‌فرماید: «هر کس او را نزد خدا حاجتی باشد، باید نخست بر محمد و آل او صلوات فرستد و پس از آن، نیاز خود بخواهد و سپس دعای خود را با صلوات بر محمد و آل او پایان دهد.» (بحارالانوار، ج94، ص54)

تفاوت میان «صلوا» و «سلموا»

در اینکه میان «صلوا» و «سلموا» چه فرقی است، مفسران بحثهای مختلفی دارند. آنچه با ریشه لغوی این دو کلمه و ظاهر آیه قرآن مناسب‌تر به نظر می‌رسد این است که: «صلوا» امر به طلب رحمت و درود فرستادن بر پیامبر است، اما «سلموا» یا به معنی تسلیم در برابر فرمانهای پیامبر گرامی اسلام است چنانکه در آیه 65 سوره نساء آمده، «ثُمَّ لا یَجِدُوا فِی انفُسِهِم حَرَجاً مِمَّا قَضَیتَ وَ یُسَلَّموُا تَسلِیماً، مؤمنان کسانی هستند که به داوری تو تن دهند و حتی در دل از قضاوتت کمترین ناراحتی نداشته باشند و تسلیم مطلق گردند» و امام صادق(ع) نیز در بیان معنای تسلیم بر پیامبر(ص) فرمود: «هو التسلیم له فی الامور؛ (مجمع البیان، ذیل آیات مورد بحث) منظور تسلیم بودن در برابر او در هر کار است.» [تا اینجا ص 185 کتاب]

و یا به معنی سلام فرستادن بر پیامبر(ص) به عنوان «السلام علیک یا رسول‌الله» و مانند آن می‌باشد، که محتوایش تقاضای سلامت پیامبر(ص) از پیشگاه خداست.

چگونگی صلوات بر پیامبر اکرم(ص):

یکی از یاران پیامبر(ص) به نام «کعب» می‌گوید: هنگامی که آیه فوق نازل شد عرض کردیم سلام بر شما را می‌دانیم، ولی صلوات بر شما چگونه است؟

آن حضرت فرمود: بگویید: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ کَمَا صَلَّیتَ عَلَی إبراهِیمَ إنَّکَ حَمِیدٌ مَجِیدٌ وَ بَارِک عَلَی آلِ مُحَمَّدٍ بَارِکتَ عَلَی آلِ إبرَاهِیمَ إنَّکَ حَمِیدٌ مَجِید. (أمالی الصدوق، ص386)

درباره کیفیت صلوات بر پیامبر(ص) در روایات بی‌شماری که از طرق اهل ‌سنت و اهل بیت رسیده به صراحت آمده است که «آل محمد» را به هنگام صلوات بر «محمد» بیفزایید.

صاحب در المنثور، هیجده حدیث نقل می‌کند که در همگی تصریح شده که «آل محمد» را باید به هنگام صلوات ذکر کرد. وی این احادیث را از کتب معروف و مشهور اهل سنت از گروهی از صحابه از جمله «ابن عباس» و «طلحه» و «ابوسعید خدری» و «ابو هریره» و «ابو مسعود انصاری» و «بریده» و «ابن مسعود» و «کعب بن عجره» و امیرالمومنان علی(ع) نقل کرده است. در صحیح «بخاری» که از معروفترین منابع حدیث اهل سنت است روایات متعددی در این زمینه نقل شده و در صحیح مسلم نیز دو روایت در این زمینه آمده است. در خاتمه «ابن حجر» در «صواعق» نقل می‌کند که پیامبر(ص) فرمود:

لا تصلوا علیَّ الصلاة البتراء فقالوا و ما الصلاة البتراء؟ قال تقولون: اللهم صل علی محمد، و تمسکون، بل قولوا اللهم صل علی محمد و آل محمد؛ [تا اینجا ص 186 کتاب] «هرگز بر من صلوات ناقص نفرستید! عرض کردند: صلوات ناقص چیست؟ فرمود: اینکه فقط بگویید: ماللهم صل علی محمد» و ادامه ندهید، بلکه بگویید: اللهم صل علی محمد و آل محمد.»(فضائل الخمسة من الصحاح الستة، ج1، ص223)

و به خاطر همین روایات است که جمعی از فقهای بزرگ اهل سنت اضافه شدن «آل محمد» را بر نام آن حضرت در تشهد نماز واجب می‌شمرند. جالب اینکه «شافعی» همین فتوا را در شعر معروفش صریحاً آورده است، در آنجا که می‌گوید«

یا اهل بیت رسول‌الله حبکم   ـ  فرض من الله فی القرآن انزله

کفاکم من عظیم القدر انکم  ـ  من لم یصل علیکم لا صلاة له .»(فضائل الخمسة من الصحاح الستة، ج1، ص208)

ای اهل بیت رسول الله محبت شما از سوی خداوند در قرآن واجب شده است. در عظمت مقام شما همین بس که هر کس بر شما صلوات نفرستد نمازش باطل است. (تفسیر نمونه، ج17، ص417؛ ترجمه‌المیزان، ج16، ص517)

پیام‌ها:

1 ـ صلوات خدا و فرشتگان دائمی است. (یُصَلُّونَ»

2 ـ صلوات بر پیامبر، لازمه ایمان و از وظایف مومنان است. «یا ایُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا»

3 ـ درود لفظی کافی نیست، تسلیم عملی نیز لازم است. «صَلُّوا عَلَیهِ وَ سَلِّمُوا»

4 ـ رابطه مردم و رهبر در حکومت الهی، صلوات و سلام است. (علاقه قلبی کافی نیست، اظهار علاقه نیز لازم است.) «صَلُّوا عَلَیهِ وَ سَلِّمُوا»}1.

ارجاعات:

1ـ کتاب: آموزه‌های جاودانه (درسنامه سوره مبارکه احزاب) / تهیه کننده: پژوهشکده تحقیقات اسلامی/ نویسنده: محمد شبدینی و محمود پاکیزه/ ناشر: معاونت تربیت آموزش عقیدتی سیاسی نمایندگی ولی فقیه در سپاه/ چاپ اول 1391/ ص183تا187