اصل «تنزّل تدریجی»  در فقه  

[...اگر امری برای عقلا مطلوب بود، ولی به دلایلی تحقق آن مشکل یا ناممکن گشت، به طور کلی دست از آن بر نمی‌دارند، بلکه مرتبه نازلتر آن را انجام می‌دهند و به تعبیر دیگر از اهمّ  دست می‌کشند و به مهم ّ می‌پردازند. آنها در امور مهم نیز این درجه‌بندی را رعایت می‌کنند. اساسا درجه‌بندی اهمیت امور به همین منظور است که اگر به دلیل شرایطی امر درجه اول ناممکن یا مشکل شد، امر درجه دوم را جایگزین و بَدَل آن قرار دهند. این اصل عقلایی را  «تنزّل تدریجی» می‌نامیم.که آن را اسلام نیز پذیرفته است. در فقه موارد فراوانی داریم که در آنها این اصل اجرا شده است. برای توضیح این مطلب به دو مثال اکتفا می‌کنیم.

1-فرض کنید کسی قصد خواندن نماز را دارد. ایده‌آل آن است که نماز به حالت ایستاده خوانده شود، ولی اگر شخصی به علت بیماری قادر به خواندن نماز ایستاده نیست، آیا باید نماز را رها کند؟همه فقها می‌گویند: هر مقدار از نماز را می‌تواند، ایستاده بخواند و هرگاه نتوانست نشسته بخواند. در مرتبه بعدی اگر شخصی نماز را نمی‌تواند ایستاده بخواند، دستور فقهی اینست که نشسته بخواند و اگر نشسته هم نمی‌تواند، خوابیده بخواند.

2-اگر کسی چیزی را برای جهت خاصّی وقف کرد، مثلاً منافع باغی را وقف شمع حرم امام معصوم(ع) کرد، اکنون که شمعی وجود ندارد، منافع آن باغ را چه کنند؟ آیا می‌توان گفت چون مورد مصرف اولی منتفی است، این مال موقوفه را رها کنیم؟! یقیناً چنین نیست. باید در نزدیکترین مورد روشنایی مصرف کنیم، مثلاً منافع آن باغ را هزینه برق نماییم، زیرا برق  نزدیکترین  امر  به شمع  است.  این را  «تنزل تدریجی»  می‌نامیم  که اصطلاحاً  رعایت «الاهمّ فالاهمّ» نیز نامیده می‌شود]1.

ارجاعات:

1 ـ کتاب «مشکات»  پرسش‌ها و پاسخ‌ها، جلدهای اول تا پنجم/ مولف: آیت الله محمد تقی مصباح یزدی/ ناشر: انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)/ چاپ نگارش/ چاپ سوم، بهار 1388/ صفحات 89 ، 90